I. Nazwa Zakonu
Nazwa Bożogrobcy odnosi się do dwu spokrewnionych lecz całkowicie oddzielnych zakonów. Oba wywodzą, się z Jerozolimy czasów wypraw krzyżowych. Pierwszy z nich był zakonem kanoników – osób duchownych, żyjących według reguły św. Augustyna i obsługiwał Bazylikę Grobu Chrystusa stanowiąc kapitułę Patriarchy Jerozolimskiego. Drugi był świeckim zakonem rycerskim powołanym dla zapewnienia bezpieczeństwa w sanktuariach Ziemi Świętej i ochrony udających się tam pielgrzymów. Kanonicy szybko otrzymali sformalizowaną strukturę zakonną i nazwę Canonici Regulares Custodes Sanctissimi Sepulchri Hierosolymitani – Kanonicy Regularni Stróże Świętego Grobu Jerozolimskiego.
II. Początki w Jerozolimie
Palestyna z Jerozolimą stanowią kolebkę chrześcijaństwa. Są ziemską Ojczyzną Chrystusa. To właśnie dlatego jest to Ziemia Święta, ziemia naznaczona największymi świętościami chrześcijan: Nazaretem, Betlejem i Jerozolimą z Wieczernikiem, Kalwarią i Grobem Jezusa. Przez wieki dążyły tam rzesze pielgrzymów, by „podjąć gorące modlitwy i wzmóc dobre dzieła”. Nie była to jednak ziemia zaznająca pokoju. Kolejni zdobywcy tych ziem wprowadzali swoje porządki, często ogniem i mieczem prześladując miejscowych wyznawców Chrystusa. Arabowie, którzy od VII wieku zaczęli przejmować kontrolę nad światem śródziemnomorskim, opanowali również Palestynę. W roku 637 Jerozolima przeszła pod panowanie tolerancyjnego kalifa Omara, pogromcy wojsk bizantyjskich. Następcy kalifa kontynuowali jego linię polityczną i chrześcijanie przez długie lata zaznawali spokoju. Sanktuaria żyły pełnią modlitw, a z Europy przybywały w trudzie, lecz bez większych przeszkód liczne pielgrzymki. Sytuacja zmieniła się, kiedy władzę w Palestynie przejęli Fatymidzi z Egiptu, którzy rozpoczęli prześladowanie chrześcijan.
W 1009 roku zburzono Bazylikę Grobu Bożego, a wyznawcy Jezusa dla ratowania życia szli na wygnanie, bądź zapierali się wiary. Po 1020 roku prześladowania ustały i Jerozolima ponownie zaludniła się chrześcijańskimi pielgrzymami. Dla wygody pielgrzymów, jeszcze w XI wieku, powstały trzy sławne hospicja: jedno ufundowane przez króla Węgier Stefana, późniejszego świętego, drugie założyli pielgrzymi niemieccy, zaś trzecie powstało staraniem Amalfitańczyków – Włochów z Amalfii i nosiło nazwę Santa Maria Latina. Chrześcijanie otrzymali pozwolenie na utworzenie nawet własnej dzielnicy, która rozciągała się wokół Bazyliki Grobu Świętego. Wkrótce nastąpiły jednak nowe prześladowania. Tym razem sprawcami ich byli nowi najeźdźcy tych ziem Turcy Seldżuccy. Ten krańcowo niekorzystny dla chrześcijan stan rzeczy i całkowita niemoc cesarzy Bizancjum, którzy nie potrafili przeciwstawić się nowym barbarzyńcom, dały początek epoce Krucjat.
Na wezwanie Kościoła rycerstwo Europy ruszyło, aby zbrojnie odebrać najświętsze ze świętych miejsc Palestyny – Grób Chrystusa. W dniu 15 lipca 1099 zdobyto Jerozolimę. Na opanowanych zbrojnie ziemiach utworzono królestwo łacińskie, które w kolejnych latach umocniło swoje władanie na całym śródziemnomorskim wybrzeżu Syrii i Palestyny. Pobudowano tam liczne zamki i fortece. Dzieło Europejczyków okazało się jednak nietrwałe. Muzułmanie nie dali za wygrana i w 1187 roku pod wodzą Saladyna w wielkiej bitwie pod Hattin rozgromili wojska chrześcijańskie i ponownie opanowali Jerozolimę. Z pomocą szły kolejne wyprawy krzyżowe. Poprawiało to nieco sytuację chrześcijańskich władców tych ziem, lecz na krótko. Ostatecznie Królestwo Jerozolimskie przestało istnieć w 1291 roku po zdobyciu przez muzułmanów Akki. Większość chrześcijańskich obrońców twierdzy padła w walce, tylko nielicznym udało się okrętami ewakuować na Cypr. Odtąd wyspa ta stała się najbardziej ku wschodowi wysuniętym bastionem chrześcijańskiej Europy.
Jerozolima okresu wypraw krzyżowych stała się kolebką nowych zakonów Kościoła katolickiego. Wyrosły tam, tak wiele znaczące dla cywilizacji chrześcijańskiej zakony rycerskie, szpitalnicze i kanonicze. Bardzo wcześnie, zaraz po opanowaniu przez krzyżowców Jerozolimy, przy odnowionym przez pierwszego władcę Królestwa łacińskiego Godfryda z Bouillon sanktuarium Grobu Chrystusa uformowała się grupa zakonników, która w 1114 roku przyjęła regułę św. Augustyna. Historycy przyjmują, że w początkach składała się ona z osób duchownych i świeckich rycerzy. Duchowni, zwani Canonici Regulares Custodes Sanctissimi Sepulchri Hierosolymitani używali czarnego odzienia, na którym widniał podwójny krzyż patriarszy koloru czerwonego. Zakon otrzymał zatwierdzenia papieskie w latach 1122-1143. W Ziemi Świętej utworzyli kongregację obejmującą 7 klasztorów; zakładali swoje klasztory także w krajach europejskich. Pierwszym ich domem w Europie był podkrakowski Miechów. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego główna ich siedziba znajdowała się w Perugii w północnych Włoszech. Grupa rycerzy nosząca białe odzienie z czerwonym pięciokrzyżem Godfryda z Bouillon czyli krzyżem jerozolimskim zwana Fratres Cruciferi Dominici Sepulchri Hierosolymitani posługiwała zbrojnie w miejscach świętych. Stała się ona z czasem oddzielnym zakonem rycerskim. Zakon stracił jednak na znaczeniu po upadku Akki. W Europie odnowił się on w 1304 roku, ale jego organizacja przypominała bardziej bractwo niż zakon. Do właściwej struktury zakonu rycerskiego został przywrócony w drugiej połowie XIX wieku.
Sławnymi z czasem stały się inne zakony rycerskie: Templariusze, Joannici i Krzyżacy. Braci Świątyni czyli Templariuszy założył w 1118 roku rycerz z Szampanii Hugon z Payens jako bractwo rycerskie dla ochrony pielgrzymów. W 1128 roku otrzymali papieskie zatwierdzenie swojej reguły jako zakon rycerski. Szybko zyskali na znaczeniu w Europie, szczególnie we Francji. Na ziemiach polskich pojawili się na początku XIII wieku. Zakon został skasowany w 1314 roku. Joannici – Zakon Rycerski Świętego Jana Chrzciciela Szpitala Jerozolimskiego, zwani też od swych późniejszych siedzib kawalerami rodyjskimi i kawalerami maltańskimi -maltańczykarni, wyrośli z bractwa szpitalnego jednego z najstarszych hospicjów pielgrzymich w Jerozolimie, pod wezwaniem św. Jana. Jako zakon zostali zatwierdzeni przez papieża Paschalisa w 1113 roku. Do Polski sprowadził ich książę sandomierski Henryk i osadził w 1166 roku w Zagościu. Reformowany w zmiennych kolejach losu zakon działa do dnia dzisiejszego. W 1993 roku liczył około 10 tys. członków.
Krzyżacy – Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, powstał z bractwa obsługującego hospicjum niemieckie w Jerozolimie. W formalny zakon przekształcili się w 1198 roku, mieli już wówczas swoje domy w Europie. Swoją właściwą potęgę – potężne państwo zakonne zbudowali nad Bałtykiem ze stolicą w Malborku. Zakon w Prusach sekularyzował się 10 kwietnia 1525 roku. Przetrwał jednak w krajach niemieckich i istnieje do dnia dzisiejszego. Obecnie ma dwie gałęzie: kanonicza męska i żeńska oraz świecka kawalerów.
Po upadku Akki Palestyna na ponad dwa wieki przeszła w władanie Mameluków, władców Egiptu. Życie chrześcijan w Ziemi Świętej toczyło się ze zmiennym szczęściem, okresy względnej tolerancji przeplatały się z prześladowaniami. Ważnym wydarzeniem był powrót z początkiem XIV wieku do Świętych Miejsc Jerozolimy franciszkanów. Dzięki zabiegom pary królewskiej z Neapolu, króla Roberta i jego żony Sancji bracia mniejsi zakładają klasztor na górze Syjon, na miejscu Wieczernika i otrzymują obok innych wyznań chrześcijańskich – jako przedstawiciele katolików, prawo odprawiania nabożeństw w bazylice Grobu Świętego. Papież Klemens VI w 1342 potwierdza prawa franciszkanów, tworząc tym samym prawne podstawy istnienia Kustodii Ziemi Świętej. Do 1434 zarządzana była przez franciszkanów konwentualnych, po tym zaś czasie przez franciszkanów obserwantów w Polsce zwanych bernardynami. W przeciągu XV wieku franciszkanie w sposób pokojowy objęli w posiadanie znajdujące się w obrębie Bazyliki kaplice Grobu, kaplice Kalwarii oraz kryptę Znalezienia Krzyża.
Z początkiem XVI wieku zmieniło się władztwo Palestyny. Przeszła ona na cztery wieki (1517-1917) w posiadanie tureckie. Okres ten nazywany jest także „okresem tzw. kwestii Miejsc Świętych”. Wspólnoty prawosławnej Grecji wykorzystały fakt, że należały do poddanych imperium tureckiego i zaczęły zakładać w Ziemi Świętej swoje kościoły i klasztory. Prawosławni podjęli też zabiegi – ukazując franciszkanów jako cudzoziemskich uzurpatorów i nieprzyjaciół państwa ottomańskiego – w celu przejęcia Miejsc Świętych. Bracia mniejsi tracą prawa do poszczególnych miejsc w bazylice Grobu w Jerozolimie i bazylice Narodzenia w Betlejem. Nie odchodzą jednak z Ziemi Świętej i pomału obejmują inne sanktuaria. Od 1757 roku w Bazylice Grobu Pańskiego, a od 1853 roku w Bazylice Narodzenia Pańskiego obowiązuje status quo, na mocy którego franciszkanie sprawują liturgię w określonym miejscu i określonych porach dnia i nocy.
W pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku, po kryzysie egipskim i ustanowieniu kurateli europejskiej na Bliskim Wschodzie, Jerozolima obok Aleksandrii i Bejrutu stała się wielkim centrum misji katolickich. Franciszkanie przy poparciu papieża Grzegorza XVI zainicjowali w Nazarecie w 1837 roku szeroki ruch na rzecz latynizacji. Nowy papież Pius IX zajął się energicznie kwestią odnowienia Patriarchatu Jerozolimskiego. W liście apostolskim Nulla celebrior z 23 lipca 1847 roku przywrócił on łacińską stolicę patriarszą w Jerozolimie, a 17 stycznia 1848 roku patriarcha Valerga objął w niej rządy. Turcy zgodnie z ogólniejszymi działaniami dyplomatycznymi przyznali patriarsze pewne prawa suwerenne, między innymi odnowili niektóre przywileje, jakie w okresie wypraw krzyżowych posiadały zakony rycerskie; mógł on udzielać patentów kapitanom statków handlowych, zezwalających na pływanie pod flagą jerozolimską oraz miał prawo nadawania Orderu Grobu Świętego.
Po I wojnie światowej Jerozolimę zajęły 8 grudnia 1917 roku wojska państw Ententy. Dla Palestyny nastał trwający do 1948 roku czas rządów Brytyjczyków. Nowe dzieje tych ziem rozpoczęły się 14 maja 1948 roku proklamowaniem niepodległości państwa Izrael.
III. Zakon Kanoniczy Grobu Bożego w Polsce
1. W łączności z Patriarchą Jerozolimy
W 1163 roku wrócił do Miechowa z wyprawy do Ziemi Świętej rycerz Jaksa Gryfita. Razem z nim przybyła grupa zakonników stróżów Grobu Bożego z Jerozolimy. Jaksa sprowadzonych przez siebie Bożogrobców hojnie uposażył rozległymi dobrami z Miechowem włącznie. Powstał tam pierwszy konwent, a już około 1170 roku poświęcono kościół pod wezwaniem Grobu Bożego. Organizatorem i pierwszym prepozytem klasztoru został wydelegowany przez patriarchę Jerozolimy Almeryka brat Marcin z pochodzenia Francuz zwany Gallus. O tym jak dynamicznie rozwijała się nowa wspólnota zakonna, świadczy wydany w 1198 roku przez kolejnego patriarchę o imieniu Monachus przywilej konfirmacyjny jej stan posiadania. Nowe sanktuarium kultu Grobu Bożego nabierało coraz większego znaczenia. Stale rósł krąg jego świeckich i duchownych dobrodziejów. Rycerstwo i duchowieństwo polskie nie brało udziału w zdobyciu i obronie Ziemi Świętej chciało się jednak również przyczynić w tej drogiej sercu każdego chrześcijanina sprawie. Wyrażali to przez szczodre jałmużny dawane miechowskiemu klasztorowi w przekonaniu, że w ten sposób spełniają swój obowiązek chrześcijański i uzyskują zarazem odpusty i łaski duchowe. Każdy dobrodziej miechowskich Bożogrobców był jednocześnie przyjmowany do bractwa Grobu Świętego i otrzymywał prawo noszenia wyszytego na swym odzieniu godła zakonu w postaci podwójnego czerwonego krzyża, co wiązało się z bardzo pożądanym mianem krzyżowca.
Zwierzchnictwo patriarchy Jerozolimskiego nad zgromadzeniem miechowskim wyrażało się w zatwierdzaniu wybranego przez konwent w drodze wolnego wyboru przełożonego zwanego prepozytem bądź proboszczem i jego inwestytury na urząd, co odbywało się przez wręczenie pierścienia osobiście lub przez legata. Patriarcha kontrolował również przestrzeganie reguły życia zakonnego głównie przez swoich wikariuszów generalnych. Rychło klasztor miechowski uzyskał papieski przywilej egzempcji, czyli wyjęcia spod władzy miejscowego biskupa ordynariusza. Papież Urban IV będący wcześniej patriarchą Jerozolimskim i legatem papieskim w Polsce zatwierdził wszystkie przywileje i wolności nadane wcześniej polskim Bożogrobcom. Podobnie zostały uregulowane stosunki z urzędującym generalnym przeorem w Perugii. Wysuwane z jego strony roszczenia do zwierzchności nad Miechowem oddalili patriarcha i papieże, co uczyniono ostatecznie na soborze w Bazylei w 1433 roku. Od wyboru Michała z Radomska na stanowisko prepozyta, którego zatwierdził na tym stanowisku papież Bonifacy IX bullą z roku 1395 z pominięciem patriarchy, miechowici podlegali bezpośrednio już tylko papieżom, a w ich imieniu występowali biskupi krakowscy. Ukoronowaniem pozycji Miechowa i jego prepozytów stała się bulla z roku 1411 nadająca Michałowi z Radomska i jego następcom prawo używania insygniów pontyfikalnych: infuły, pastorału, pierścienia, dalmatyki i prawo udzielania ludowi błogosławieństwa pasterskiego. Zakon znalazł się u szczytu swego powodzenia. Wzrosła liczba zakonników, podniósł się poziom obserwancji zakonnej, wzrosło znaczenie Bożogrobców na dworze królewskim i wśród możnowładztwa, jak i wśród szerokich sfer społeczeństwa polskiego.
2. Kongregacja Miechowska
Z momentem uroczystej inwestytury na urząd prepozyta Wacława ze Zdziechowa dokonanej 19 marca 1428 roku osobiście przez biskupa Zbigniewa Oleśnickiego zaczęła funkcjonować całkowicie niezależna Kongregacja Miechowska. Podporządkowane jej były domy Bożogrobców w tej części Europy. Od 1456 roku zaczęły się odbywać kapituły generalne z udziałem delegatów z podległych Miechowowi prepozytur. Uchwalono wówczas zachowywanie należytej troski o zakonników i poziom ich obserwancji zakonnej, ustanowiono urząd magistra studium klasztornego, zgodzono się na wizytowanie placówek. Klasztor miechowski posiadający rozległe dobra wyrósł w końcu XV wieku na jeden z najbogatszych w kraju. Jego bogactwo zaczęło nęcić różnych dostojników duchownych, zwłaszcza słabiej uposażonych biskupów. Próbowano go włączyć do diecezji przemyskiej. Sprawa ta zajmowała papieży, króla, sejm. Ostatecznie po długich zabiegach zakonnicy obronili się przed tymi zakusami w 1525 roku. Nie dali rady jednak obronić się przed komendą.
3. Czas komendariuszy
Instytucja komendy polegała na tym, że monarcha powierzał, czyli oddawał w komendę -od łacińskiego commendare, poruczać, polecać czyjejś opiece – opactwo, klasztor dowolnemu człowiekowi, którego nazywano komendariuszem albo komendarzem. Zostawał nim zwykle ktoś, kto wyświadczył królowi jakieś usługi, a powierzona temu godność opata lub prepozyta, stanowiła przede wszystkim wyraz wynagrodzenia materialnego. Jakie to miało skutki dla klasztorów nie trudno się domyśleć. Komendatoryjni prepozyci generalni pojawili się w Miechowie w drugiej połowie XVI wieku i rządzili tam aż do 1732 roku. Nie wszyscy byli dla wspólnoty zakonnej utrapieniem. Spotykamy w ich gronie najczęściej biskupów, którzy pełnili zarazem wysokie funkcje państwowe. Mimo poprawnych, czasami wręcz wzorowych rządów biskupów komendarzy takich jak Andrzej Batory (1583-1599) czy Maciej Łubieński (1617-1627), inicjator konstytucji zakonnych z lat 1621 i 1625, obowiązujących aż do kasaty zakonu, ogólna sytuacja zgromadzenia stale się pogarszała. Na kapitule generalnej w 1621 roku dokonano podziału kongregacji miechowskiej na cztery prowincje: małopolską, wielkopolską, mazowiecką i ruską. W 1774 roku cała kongregacja liczyła 33 placówki skupiając łącznie nieco ponad 100 zakonników.
4. Okres odnowy i kasata zakonu
Z początkiem XVIII wieku zgromadzenie miechowskie zaczęło podejmować kroki by uwolnić się od przykrej, narzucanej z zewnątrz władzy. Po licznych zabiegach przy pomocy nuncjatury przyjęto kompromisowe rozwiązanie. Nastąpił podział dóbr między komendariusza i klasztor. Ugoda stanęła w 1725, król zatwierdził ją w dwa lata później i ostatecznie weszła do treści konkordatu zawartego przez Rzeczpospolitą z Rzymem w 1737 roku. Od 1732 roku w Miechowie rządzili niezależni, wybierani przez samych zakonników prepozyci z tytułem prepositus generalis claustralis infulatus. Zachowali oni prawo używania insygniów biskupich i podlegali zatwierdzeniu wyłącznie przez papieża. Pierwszym generalnym prepozytem klasztornym został wielce zasłużony dla sprawy niezależności Bożogrobców, Stanisław Stępkowski. Administratorzy komendy miechowskiej zatrzymali w Miechowie swą rezydencję, tzw. zamek i poza stosunkami grzecznościowymi żadnych kontaktów z klasztorem nie mieli. Nastąpił teraz czas reform i zabiegów o przywrócenie dawnej świetności zgromadzeniu Stróżów Bożego Grobu. Rządy obejmowali kolejni światli przełożeni: Jakub Paweł Radliński (1744-1765), bracia Florian (1762-1765) i Mateusz (1765-1788) Buydeccy oraz jako ostatni Tomasz Nowiński (1788-1819). Na przekór wysiłkom przełożonych i całej wspólnoty zakonnej zaczęły się pojawiać różne trudności prowadzące stopniowo, ale nieubłaganie do jej zaniku. Zmniejszała się liczba zakonników, kurczył się zasięg działalności, topniały uposażenia i dotychczasowa, tak silnie broniona samodzielność i odrębność organizacyjna. W 1819 roku konwent miechowski znalazł się na liście skasowanych klasztorów, których uposażenie przeznaczono na zasilenie ubogich diecezji i kapituł. W Miechowie pozostała część zakonników przechodząc w szeregi kleru świeckiego. Ostatni, wywodzący się Bożogrobców proboszcz miechowski zrezygnował z urzędu w 1852 roku.
5. Kościół i parafia w Miechowie
Ruch wypraw krzyżowych zrodził również nowy nurt religijności silniej niż to było dotychczas akcentującej Mękę Pańską. Odbiciem tego były również liczne bractwa kultowo-ascetyczne i kultowo-charytatywne nawiązujące do jerozolimskiego Grobu Bożego. Przejawy religijności tego rodzaju bardzo szybko znalazły swój wyraz w bractwie-filadelfii mającym za swój główny cel modlitwę za swoich członków, powołanym przez Bożogrobców w Miechowie. Do jego pierwszych członków należało wielu przedstawicieli rycerstwa z Jaksą, fundatorem tego miejsca na czele, oraz wielu władców polskich: Bolesław Kędzierzawy, Mieszko Stary, Kazimierz Sprawiedliwy ze swymi rodzinami, biskupi krakowscy i arcybiskupi gnieźnieńscy. Podobne bractwa zakładano także przy innych klasztorach Bożogrobców krakowskiej kongregacji. W XVIII wieku część tych bractw została agregowana do Arcybractwa Grobu Jerozolimskiego Pana Naszego Jezusa Chrystusa, które miało swoją siedzibę przy bazylice S. Maria sopra Minerwa w Rzymie. Statuty bractwa polskiego wydał generalny prepozyt miechowski Jakub Paweł Radliński w 1730 roku w Lublinie. Natomiast Tomasz Nowiński, ostatni przełożony generalny wprowadził w 1789 roku specjalną oznakę przynależności do bractwa. Stanowił ją podwójny krzyż z metalu, emaliowany, zawieszany na szyi na łańcuchu lub na czarno-czerwonej albo czarno-fioletowej wstędze, co upodobniało go do orderu.
Od tego czasu z wstąpieniem do bractwa Świętego Grobu w Miechowie można było przybrać tytuł „kawalera orderu miechowskiego” lub „kawalera Grobu Jerozolimskiego”. Z czasem – ponieważ jako order sam podwójny krzyż był zbyt mało okazały – nastąpiła jego modyfikacja. Ramiona krzyża ułożono w kształcie gwiazdy i w środku umieszczono litery CJ – Crux Jerosolymitana, a na jej rewersie umieszczono godło zakonu. W dalszej kolejności uczyniono „order” jeszcze bogatszym i efektowniejszym, zmieniono kształt ramion gwiazdy na bardziej urozmaicony, ozdobiono pomarańczową emalią, a nawet dodano koronę i zawieszono na czarnej wstędze z karmazynowym brzeżkiem. Po kasacie zakonu Tomasz Nowiński, już jako proboszcz miejscowej parafii dalej kultywował zwyczaj odznaczania członków bractwa, lecz odznaka powróciła do swego pierwotnego kształtu: podwójnego czerwonego krzyża ze złotą obwódką haftowanego na sukni.
Obecnie istniejący kościół parafialny w Miechowie pochodzi z przełomu XIV i XV wieku i stanowi typ trzynawowej i trójprzęsłowej bazyliki gotyckiej z dobrze zachowanymi fragmentami romańskimi z XIII stulecia. W drugiej połowie XVIII wieku – po wielkim pożarze całego Miechowa w 1745 roku – został on gruntownie przebudowany w stylu późnobarokowym. Z tego czasu pochodzi też wieża z charakterystycznym zwieńczeniem w kształcie kuli z nałożonym od strony południowej złoconym krzyżem Bożogrobców. Wyposażenie wnętrza posiadające przepiękną stylistykę późnego baroku i rokoka stanowi świadectwo niecodziennego gustu miechowskich Bożogrobców. Twórcą wielkiego ołtarza ze sceną Zmartwychwstania i dalszych sześciu był snycerz krakowski Mikołaj, zaś dekoracje stiukowe, figuralne i ornamentalne w stylu rokokowym wykonał Wojciech Rojowski. Całość mimo kilku restauracji w XIX wieku nie uległa istotniejszym zmianom. Kaplica Grobu Chrystusa była remontowana w 1880 roku. Konsekracji odrestaurowanego kościoła pod wezwaniem Grobu Chrystusa Pana i św. Jakuba Mniejszego Apostoła dokonał ostatni przełożony generalny biskup Tomasz Nowiński 15 lipca 1802 roku. Rocznica konsekracji – nawiązując
tekst: Prof. dr hab. Henryk Gapski
